به نام خدا

عنوان مقاله:

مردم شناشی سبزوار

نام استاد :کاظمی

تهیه و تنظیم :علی مقیسه

تاریخ:2/10/1387

:: سبزوار
 

سبزوار در غربي‌ترين نواحي خراسان بين 57 درجه و 43 دقيقه طول شرقي و 36 درجه و 12 دقيقه عرض شمالي نصف‌النهار گرينويچ قرار گرفته است. به لحاظ كشاورزي محصولاتي چون گندم، جو، پنبه، زيره و چغندرقند را به مقدار فراوان توليد مي‌كند. انواع انگور، هندوانه، خربزه، كرمك و انواع ميوه‌هاي درختي، دانه‌هاي خوراكي و دانه‌هاي روغني از محصولات روستاهاي سبزوار مي‌باشند.
انغورة كتيرا، زيره‌كوهي، ترنجبين، شاه‌تره، درمنه تركي، مازو، ريوند، فلوس و … از گياهان دارويي و صنعتي اين منطقه‌اند. دامداري و نوغان داري (ابريشم كشي) و توليد انواع محصولات دامي از ديگر اشتغالات مردم اين شهرستان است. از صنايع دستي مهم سبزوار، قاليبافي، پارچه‌ بافي دستي، مصنوعات چرمي و خراطي را مي‌توان نام برد.

:: تاريخچه سبزوار
در تاريخ ايران باستان، بيهق جزيي از سرزمين پارت‌ها بوده است. در زمان ظهور سربداران كه در تاريخ تشيع داراي اهميت است، سبزوار دارالملك گرديد. در قرن چهارم ادباو فقهاي نامداري چون عبدالله آزادواري، ابوالفضل بيهقي، ابوالحسن بيهقي و در قرن پنجم، شيخ ابومحمد عبدالله جويني متوفي به سال 438 كه از محدثان و مفسران بزرگ آن قرن بوده است، عطاملك جويني كه از مورخان دوره مغول است، ابن يمين فريومدي و بسياري ديگر، از بزرگاني هستند كه در طول تاريخ پرفراز و نشيب اين ديار، در اين خطه زيسته‌اند.
 

:: جوين
در شمال كوه جغتاي سبزوار واقع شده و داراي معادن سنگ شاه مقصود است. عطا ملك و شمس‌الدين جويني منسوب به اين ولايت‌اند.

:: فرومد
فرومد يا فريومد بر سر راه تجارتي ابريشم قرار داشته است. در فرومد مسجدي از قرن ششم هجري وجود دارد كه داراي گچ‌بري‌ها و تزيينات، محراب و خطوط بسيار زيبايي است، چنين به نظر مي‌رسد كه مسجد در ابتدا معبدي زرتشتي بوده است.

:: مدارس قديمي سبزوار
مدرسه فخريه: ساختمان اوليه آن در عهد معزالدوله ديلمي بنا شده است.
مدرسه كهنه سبزوار: اين مدرسه نيز در زمان معزالدوله ساخته شده است.
مدرسه فصيحيه: در سال 1326 به همت حاج عبدالصانع سبزواري ساخته شده و حاج ملاهادي سبزواري فيلسوف بزرگ ايران در اين مدرسه تدريس مي‌كرده است.
مدرسه شريعتمدار: باني آن حاج ميرزا ابراهيم شريعتمدار است و در دوران قاجار ساخته شده است.

:: بناهاي تاريخي و مزارها
سبزوار داراي آثار و انبيه فراوان و ممتازي است. ارگ سبزوار در شمال شهر بر روي تپه‌اي مصنوعي ساخته شده و آثار آن پابر جاست. در ميان بازار سبزوار بقعه امامزاده يحيي قرار دارد و در مجاورت آن بقعه امام زاده حسن از نواده‌هاي امام محمد باقر(ع) كه تاريخ 708 را بر خود دارد. مزار فضل بن زيد، مزار سبز يا گنبد سبز، مدفن شاه حبيب‌الله از مزارات ديگر سبزوار است.

:: آرامگاه شاهزاده شعيب
آرامگاه پيرمراد كه به پير حاجات يا آرامگاه حضرت خضر در منطقه نيز معروف است.

:: آرامگاه شاهزاده يحيي
اين آرامگاه در وسط شهر سبزوار واقع است.

:: آرامگاه پيراستير
روستاي استير در 15 كيلومتري جاده سبزوار- شاهرود واقع است.

:: منار خسروگرد
ميل يا منار خسروگرد 30 متر ارتفاع دارد و بر سكويي مكعبي به اضلاع 5 متر استوار شده است.

:: آرامگاه حاج ملاهادي سبزواري
حاج ملاهادي سبزواري از بزرگ‌ترين حكماي قرن سيزدهم هجري و از معتبرترين مدرسين فلسفه اشراق بوده است.

:: بقعه بيلدر باشي
اين بنا كه به امام زاده نيز شهرت دارد، در روستاي فسنقر در حومه شهرستان سبزوار واقع است. صاحب بقعه از دولتمردان صفوي بوده كه در سال 1025 در زمان حكومت شاه عباس اول در گذشته است، وي ميرمحمد شريف حسيني، فرزند ميرمحمدطاهر، بيلدار باشي سبزوار بوده است.

:: بقعه سيدناصرين بن محمد
اين بنا كه به دليل شباهت فراوان با مصلاي سبزوار از آثار قرن 8و9 مي‌نمايد، در حاشيه جنوبي روستاي چشام (چشم) از توابع بخش داورزن، سبزوار واقع شده است.

:: آرامگاه نمادين مولانا حسين كاشفي
اصل آرامگاه وي در هرات است و بناي نمادين آن در جنوب شرقي سبزوار در خيابان نظام الملك (شهدا) ساخته شده است. اين بنا در سال 1356 به سفارش انجمن آثار ملي بنا گرديده است.

:: امام زاده بي‌بي عليه خاتون
مدفن اين امامزاده در حاشيه باشتين داورزن و در چهل كيلومتري غرب سبزوار است. اهالي روستا وي را خواهر امام هشتم(ع) معرفي مي‌كنند.

:: امام زاده سلطان حسن
اين بقعه در نزد اهالي محل به نام‌هاي حضرت سلطان حسن بن موسي بن جعفر(ع) و سيدحسن غزنوي و سلطان حسين شاعر شهرت دارد.

:: امام زاده هفت معصوم
به اعتقاد مردم محلي، اين بنا مدفن ماصيه خانم و شش برادر او از فرزندان امام موسي كاظم(ع) مي‌باشد.
:: مسجد جامع پامنار
اين مسجد داراي مناره‌اي از دوران حكومت سربداران (قرن هشتم) و به روايت ديگر از قرن سوم هجري است.

:: مسجد جامع چشام
اين مسجد در روستاي چشام از توابع سبزوار واقع شده است.

:: مسجد جامع سبزوار
اين مسجد از بناهاي دوره سربداران و متعلق به قرن هشتم هجري است.

:: بناي شاهزاده جعفر

در حاشيه روستاي چاهك شهرستان سبزوار واقع شده است.

:: امام زاده سيدحسين

در حاشيه شمالي روستاي آزاد منجير در 10 كيلومتري شرق سبزوار واقع شده.

:: امام زاده سيدجعفربن موسي

در روستاي درفك در 5 كيلومتري بخش طبس سبزوار واقع شده است.

:: تپه باستاني علي آبادشور

در 10 كيلومتري جنوب سبزوار و 2 كيلومتري جنوب شرقي روستاي علي آبادشور واقع است.
:: تپه باستاني لطف آباد

در حومه سبزوار و در سر راه روستاي دوروك به لطف آباد واقع است.

:: تپه باستاني درويش آباد

بر سر راه روستاي شمس‌آباد به دوروك واقع است و آثار تمدني قرون 6و7 را در آن مي‌توان يافت.
:: تپه باستاني حيدرآباد

در چهار كيلومتري شمال روستاي نزل‌آباد، در هشت كيلومتري شرق سبزوار واقع است.
:: تپه باستاني شمس‌آباد

سفال‌هاي قرن‌هاي 6تا9 هجري را در خود دارد و در حاشيه شرقي روستاي شمس‌آباد است.

:: آثار باستاني و مكان‌هاي تاريخي بخش داورزن

در بخش داورزن، سبزوار آثار باستاني و مكان‌هاي تاريخي بسياري وجود دارد كه مهمترين آنها عبارتند از: بقعه سيدناصربن‌محمد، مسجد جامع چشام، بقاع سيداسماعيل و سيدحسين، مسجد جامع پايين قلعه مزينان، بقعه پيراستير، امام زاده بي‌بي عليه خاتون، مقبره حاج باباخان، امام زاده سيدعلي اكبر، دخمه چهل دختر، غار اصحاب كهف، رباط يحيي آباد، تپه سيزده بدر، خرابه‌هاي چوبين، خرابه‌هاي بادغوس، خرابه‌هاي فارياب و كلروون و تپه كال‌كشاد.

:: آثار بخش ششتمد سبزوار

تپه‌هاي عزيزآباد، تپه دولت آباد، تپه قلعه ميدان تپه طلايي، محوطه تخت ارمني، تپه سنجرد، تپه قنات نقرآباد كه در آنها آثاري از دوره پارت‌ها تا قرنها بجای مانده است.

مشاهیر سبزوار

امیر شاهی سبزواری، مشهورترین شاعر سبزوار. - وفات 857 هـ. / 1452 م.

هرشب من و اندوه تو و گوشهٔ محنت   

      آن بخت نداریم که یکشب مه رویت

حاج ملا هادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۸۹ هجری قمری) 

                                             او در شهر سبزوار دیده به جهان گشود. پدرش حاج میرزا مهدی یکی از علما بود. هادی پس از فراگیری علوم مقدماتی، عازم حوزه علمیه مشهد شد. پس از آن برای تحصیل عرفان و فلسفه راهی حوزه علمیه اصفهان شد و در درس حضراتی چون حاج ملا حسین سبزواری، حاج محمد ابراهیم کرباسی، آقا شیخ محمد تقی، ملا علی مازندرانی نوری اصفهانی و ملا اسماعیل کوشکی حاضر شد.

 ملا هادی در سال ۱۲۴۲ به مشهد بازگشت و پنج سال در مدرسه حاج حسن مشغول تدریس شد. در این حوزه ایشان شاگردان چندی را آموزش داد که از میان آنها می‌‌توان به آخوند ملا محمد کاظم خراسانی، ملا محمد کاظم سبزواری، آیة الله حاج میرزا حسین مجتهد سبزواری، ملا عبدالکریم قوچانی، حاج میرزا حسن حکیم داماد، آقا میرزا محمد یزدی معروف به فاضل یزدی اشاره کرد.

 حاج ملا هادی غزل‌های حکمی و عرفانی نیز سروده است و در شعر "اسرار" تخلص می‌کرد.

حاج ملا هادی سبزواری عصر روز بیست و پنجم ذی الحجه سال ۱۲۸۹ قمری درگذشت. آرامگاه او در بیرون سبزوار در درواز نیشابور (اکنون معروف به فلکه زند) قراردارد.

 آثار

·  اسرار الحکمه فی المفتتح المغتتم

·  ·  منظومه و شرح منظومة سبزواری

·  ·  دیوان شعر

·  ·  شرح فارسی بر برخی از ابیات مشکل مثنوی مولانا

·  ·  مفتاح الفلاح و مصباح النجاح

·  ·  شرح الاسماء

·  ·  النبراس فی اسرار الاساس

·  ·  راح قراح و کتاب رحیق در علم بدیع

·  ·  حاشیه بر الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه

·  ·  حاشیه بر اسفار اربعه

·  ·  حاشیه بر کتاب مفاتیح الغیب ملاصدرا

·  ·  حاشیه بر مبدأ و معاد

·  ·  حاشیه بر شرح سیوطی لابن مالک

·  ·  حاشیه بر کتاب «شوارق» لاهیجی

دكتر علی شريعتی:

                 
در كنار زينبيه گورستاني مي باشد كه در كنج قبرستان آرامگاه دكتر علي شريعتي مدفون مي باشد.مرحوم دكتر علي شريعتي در روز 29 خرداد سال 1356 دكتر علی شریعتی خطیب و اندیشمند مبارز بدرود حیات گفت.

 دكتر شریعتی در سال 1312 در مزینان متولد شد. وی در سال 1337 برای ادامه تحصیل در رشته دكترای جامعه شناسی به‌فرانسه رفت. شریعتی در سال 1343 به‌ایران بازگشت و ابتدا به‌عنوان دبیر دبیرستان و سپس به‌عنوان استادیار دانشگاه مشهد شروع به‌فعالیت كرد. دكتر شریعتی در سال 1348 به‌حسینیه ارشاد در تهران دعوت شد و از آن زمان با سلسله سخنرانیهای معروف خود به‌روشنگری علیه رژیم و ارشاد جوانان وآزادیخواهان ایران پرداخت . دكتر شریعتی بر اثر همین سخنرانیها در سال 52 به‌زندان افتاد.از دكتر شریعتی دهها جلد كتاب ومقاله‌‌‌‌‌‌‌تحقیقی و متون سخنرانی برجای مانده است.

از بناهای چهار ایوانی و قاجاری شهر سبزوار ایجاد شده است. بنای مزبور با ساختار محور فرهنگی امروزه در ضلع غربی میدان کارگر و به فاصله نزدیکی از آرامگاه حاج ملا هادی سبزواری و مقبره بقراط واقع گردیده و ورودی آن از ضلع جنوبی و از طریق یک هشتی به ایوان جنوبی منتهی می گردد.علاوه بر چهار ایوان اصلی غرفه هایی نیز مشرف بر حیاط مرکزی ساخته شده و بخش غربی بنا با فضای وسیع خود کاربری اصطبل را داشته است. هشتی ورودی کاروانسرا دو طبقه بوده و تزئینات عمده معماری آن منحصر به کاربرد طرح های هندسی با استفاده از نقاشی اخرائی بر روی آجر است. این بنا به موجب وقفنامه ای در سال 1219 ق توسط « حاجی فرامرز خان» از باغان سبزوار که در زمان ناصر الدین شاه قاجار سمت سرتیپی داشته است به انضمام یک باب آب انبار مجاور،برای رفاه زائرین حضرت رضا(ع) در بیرون از دروازه نیشابور و در کنار شاهراه خراسان بنیان گردیده است.بازدید از موزه مردم شناسی سبزوار سفری است خاطره انگیز به گذشته برای معرفی گوشه هایی از آداب و رسوم و مشاغل و حرفه های سنتی این ناحیه که باید آنها را برای آیندگان حفاظت و صیانت نمود.

در سبزوار طبق اداب و رسوم گذشته صبح روز عید سفره را پهن کرده و روی آن آینه ،قرآن، کاسه آب، تنگ ماهی ، سبزینه،کاهو،گردو،فندق،تخم مرغ رنگ شده،نان و ماست،شیرینی های محلی،خرما، کشمش، نخود،انواع برگه خشک میوه جات می گذارند. لحظاتی قبل از تحویل سال نیز اعضاء خانواده دور سفره عید می نشینند،بزرگان قرآن می خوانند و کوچکترها به آب و سبزینه می نگرند تا سال خوبی برای آنها رقم زده شود.بعد از تحویل سال نیز هر خانواده سعی می کنند پذیرای یک نفر پسر بچه خوش قدم باشند،این پسر بچه می تواند از اقوام و در مواردی فرزند خود خانواده باشد به این ترتیب قبل از تحویل سال او را به بیرون از خانه می فرستند تا بعد از گردش سال اولین کسی یباشد که وارد خانه می شود و بر این باورند که روزیشان زیاد خواهدشد و سال خوب و پرباری در پیش

  رو خواهند داشت. در بعضی نقاط سبزوار نیز بعد از تحویل سال بره کوچکی را به داخل خانه می آورند تا روزی خانواده و برکت آن افزون گردد.

  در مناطق گوناگون سبزوار چله بزرگ از اول دی ماه آغاز گردیده و تا دهم بهمن ادامه می یابد. بنا بر سنت قدیمی اولین شب چله کوچکترها به دیدار بزرگترها رفته و با تنقلاتی از جمله برگه هلو،برگه زردآلو،قیسی و میوه هایی مانند هندوانه و انار پذیرایی می شدند.کرسی خانه محل تجمع همه اقوام بود که در آن شب شاهنامه خوانی، امیر ارسلان و حیدر بیگ به خاطرات خوش آن می افزود. همچنین خوردن برف و شیره انگور با مخلوطی از گیاه «بایان» به صورت کف از سنتهای قدیمی شب چله بود. از جمله مراسمی که آن شب صورت می گرفت باید به « شال اندازی» اشاره کرد که فردی آشسنا یا غیر آشنا بر روی بام خانه رفته و شال خود را از دریچه «هورنو» به کرسی خانه می انداخت، اگر صاحبخانه او را می شناخت مقداری آجیل

شب چله در داخل آن می ریخت و گره می زد و اگر شال او را نمی شناخت آن را پایین می کشید.

     پس از انتخاب همسر واسطه ای به نام« راوی» خانواده پسر به اتفاق بزرگان به همراه کله قند،گوسفند و چای به خانه دختر می روند و با تعیین مهریه،قباله و شیربها دختر و پسر نشانی همدیگر می شوند.پس از آن مراسم عقد تدارک دیده می شود. در اجرای این مراسم با توجه به آداب و رسوم خاص، ابتدا اتاق عقد آراسته و سپس چیدمان سفره تکمیل می شود. تزئین اتاق با اجزاء و عناصر سنتی از جمله دیوارکوب مرصع و پولکدوزی شده ،دیوار آویز، وسایل روشنائی،منگوله های الوان تهیه شده از نخهای قالی و فرت بافی ،ظروف و ..... انجام گردیده و در سفره عقد که از یک پارچه زربفت و زری دوزی شده یا حریر گرانقیمت تهیه می شود معمولاً اقلامی نظیر آئینه و شمعدان،کله قند، شیرینی های محلی،  گل، قرآن و رحل،ظروف زیبا،

پارچه ها و البسه تقدیمی به عروس و داماد، صندوقچه جواهرات عروس،کفش عروس و داماد، نقل و نبات و غیره قرار می گیرد. غرفه اتاق عقد سنتی موزه شمالی از آداب و رسوم گذشته را در تزئین و چیدمان این اتاق به نمایش گذاشته است. از جمله مشغله خانواده ها بحث همسر گزینی است که در نواحی مختلف ایران با،شیوه ها و گوناگونی فراوان انجام می شود. در شهرستان سبزوار نیز این امر به سبک و سیاق خاصی دیده می شود به نحوی که ابتدا پس از انتخاب همسر توسط واسطه ای به نام «راوی» خانواده پسر به اتفاق بزرگان به همراه کله قند،گوسفند و چای به خانه دختر می روند و با تعیین مهریه ،قباله و شیربها ،دختر و پسر نشانی همدیگر می شوند.پس از آن مراسم عقد تدارک دیده می شود.عاقد صیغه عقد را جاری می کند.مراسم اسب چوبی به همراه نواختن ساز و دهل اجرا می شود.قبل از مراسم عروسی همیاری گروهی در تهیه هیزم،شغاری(مقدمات تهیه لباس داماد و عروس) خیاطی و گندم پاک کنی کمک به خانواده عروس و داماد محسوب می گردد. در حنابندان نیز دست و پای راست عروس و بعد دست و پای چپش را حنا می بندند. در مراسم عروس کشان ،عروس و داماد سوار بر اسب به همراه ساز و دهل به میدانگاهی روستا رفته و مراسم نارزنی (پرتاب انار) آغاز می شود و سپس آن دو به خانه بخت می روند.

در شهرستان سبزوار معیشت مبتنی بر نظام کشاورزی و دامداری باعث تولید پشم و کرک پنبه و کتان گردیده که ماده اولیه بافته های سنتی از جمله قالیبافی ،گلیم بافی،پلاس بافی،جاجیم بافی،فرت بافی و پارچه بافی را تشکیل می دهد. این فنون در بسیاری از ساکنین روستا جزئ اقتصاد خانواده محسوب می شود که توسط زنان و دختران تولید می شود.فنون بافته ها جدا از نقش و کارکرد اقتصادی که منبع درآمدی برای زنان و دختران به شمار می آید دارای جنبه های هنری نیز می باشد که در طرح ها و نقشه های آنها مشاهده می شود. نقوش به کار رفته در فنون بافته ها الهام گرفته از طبیعت و محیط و برگرفته از نقوش گیاهی،حیوانی و انسانی و اشکال هندسی است.

به دلیل کاربردی که قالی در زندگی مردم به عنوان اصلی ترین زیرانداز ایرانیان دارد، هر خانواده روستایی ضمن برآوردن نیاز خانواده خود،برای عرضه و فروش آن به قالیبافی نیز می پردازد.در اکثر روستاهای سبزوار در گذشته هنر قالیبافی رواج و گسترش چشمگیری داشت. به نحوی که در ساختار مساکن روستایی محلی را به کارگاه قالیبافی اختصاص می دادند. دارهای قالی بافی در سبزوار به صورت عمودی و افقی می باشد که دارهای قالی در گذشته از چوب تهیه می شد که در حال حاضر این دارها فلزی است. قالی های آراسته به طرح هایی بر گرفته از نقوش اسلیمی –ختایی و گلهای شاه عباسیس می باشد که با الهام از طرح نقوش قالی های منطقه کرمان،اصفهان، نائین، گلپایگان و یزد بافته می شود.

در کنار فعالیتهای روزمره زنان روستایی اوقاتی از زندگی خود را به بافت گلیم و یا پلاس اختصاص می دهند که در گذشته به دلیل رواج شتر داری از پشم شتر برای بافت گلیم استفاده می شد اما در حال حاضر بیشتر از پشم گوسفند تهیه می شود. به وسیله دستگاههای گلیم بافی تولیدات دیگری از جمله پشتی ،خورجین،سفره ،پی تاوه،سیاه چادر،چوقه و .... نیز بافته می شود.

پیش از این در شهرستان سبزوار اغلب پارچه های مورد استفاده و پوشاک توسط زنان در کارگاههای پارچه بافی و فرت بافی تهیه می شد. از نظر ساختار یک دستگاه فرت بافی شامل قسمتهایی از جمله: گوگا،دسته و نورد می باشد که با استفاده از آن ضمن بافت پارچه ،انواع لباس،چادر شب،دستمال،روسری و .... نیز بافته می شود.در سبزوار کانون اصلی فرت بافی روستای استاج بوده است که هم اکنون به دلیل تولید و عرضه پارچه های صنعتی ماشینی این حرفه نیز رو به زوال و خاموشی گذاشته است.

روی هم رفته هنرهای رایج در شهرستان سبزوار شامل هنرهای آئینی ، نمایشی و موسیقی است که از جمله آنها باید به اسب چوبی اشاره کرد. در حال حاضر این هنر آئینی در مجالس شادی اجرا می شود . برای ساخت اسب چوبی بر روی قطعات چوبهایی که به هیات بدن و سر اسب ساخته می شود پارچه هایی نصب می کنند تا یک نفر به راحتی در میان آن قرار بگیرد. اسب چوبی با استفاده از شالهای طرفین که بر روی شانه های فرد می افتد مهار شده و افسار آن را به دست می گیرد. سپس با حرکات پا، چرخش بدن و چوب دستی اجرای حرکات موزون آغاز می شود که در حقیقت نمادی از جنگ و پیکار فرضی با سربازان مغولی در هنگام حمله با ناحیه بیهق (سبزوار فعلی) است. برای ایجاد توازن در حرکت اسب چوبی از سازهای کوبه ای نظیر دهل، سرنا و ساز نیز استفاده

  می شود. در مجالس عروسی اسب چوبی عروس با پارچه های رنگی و اسب چوبی با پارچه هایی به رنگ سیاه آراسته می گردد.

عبارت است از فعالیتهایی که منجر به تولید ابزار و وسایل با استفاده از فن آوری های بومی و محلی و بکارگیری مواد و مصالح محیط پیرامون و جغرافیای زیستی و طبیعی می شود.با این وصف ابزار و وسایل تولید شده نیز در زندگی مردم نقش به سزایی دارد. از انواع فنون و مشاغل سنتی که در شهرستان سبزوار رایج بوده است آهنگری،نجاری و خراطی،نمد مالی،پالان دوزی،رنگرزی،عطاری ،سفالگری و باروت سازی از اهمیت بیشتری برخوردار بوده است که در موزه مردم شناسی سبزوار تعدادی از آنها معرفی شده است.

در شهرستان سبزوار به دلیل وابستگی مردم به دو شیوه و نظام اقتصاد کشاورزی و دامداری شغل و حرفه آهنگری جهت تولید ابزار و وسایل مورد نیاز این دو روش زندگی از ارزش و رونق فراوانی برخوردار بوده است و هم اکنون نیز در سطح شهر سبزوار بیش از دهها کارگاه سنتی آهنگری وجود دارد که عمده فعالیت آنها ساخت ابزار و وسایل کشاورزی و دامداری و دیگر وسایل کاربردی زندگی مردم می باشد از جمله گاوآهن- تیشه- ماله- منگال- ماشاله- بیل- پل کش-میخ-زنجیر- زلفی- قفل و لولا- دهنه – رکاب و سایر یراق آلات اسب-زنگوله – گل میخ- داس-چاقو-چکش-کارد یاقیچی-تبر –کلنگ و ده ها وسیله دیگر از جمله تولیدات آهنگران است. کارگاه های آهنگری در سبزوار به دو صورت ثابت و متحرک وجود دارد و شیوه متحرک آن شامل دوره گردانی بودند که در سطح روستاهاکارگاه های خود را برپا

می کردند این گروه ها نزد عموم مردم سبزوار به نام آهنگران(غربتی) معروف هستند. هم اکنون نیز اکثر کارگاه های آهنگری در شهر سبزوار در محله ای به همین نام برپا است. از مهمترین ابزار مورد استفاده در آهنگری می توان به دم، سندان ، پتک ، چکش ، انبر ، سمبه و ... اشاره کرد.

دامداری به دو شکل رمه گردانی گوسفند و شترداری در سبزوار باعث رواج و رونق حرفه نمد مالی بوده است. هر چند تعداد کارگاه های نمد مالی در شهر سبزوار در سال های اخیر رو به نقصان گذاشته است ، اما در بافت بازار قدیمی هنوز چند کارگاه نمدمالی به چشم می خورد . برای تولید نمد ابتدا پشم را کمان می زنند سپس بر روی صفحه ای حصیری پهن می کنند و آب صابون به آن افزوده و حصیر را گلوله می کنند و آنقدر می مالند تا الیاف پشم به هم تنیده و گره بخورد.
نمدمالان علاوه بر نمد زیرانداز، پوشش چوپانان به نام کپنک و همچنین کلاه نمدی را نیز تولید می کنند.

بعد از برداشت پنبه از مزارع و همچنین پشم چینی مرحله نخ ریسی به وسیله دستگاه هایی به نام دوک ، جلگه ، چرخو و لیک لیکی آغاز می گردد که پنبه یا پشم را می ریسند و تبدیل به نخ می کنند اما قبل از استفاده نخها در فنون بافته ها از جمله قالیبافی- گلیم بافی – پلاس بافی – فرت بافی و ... نخها می بایستی رنگ آمیزی شود. رنگ آمیزی نخها در گذشته با استفاده از روناس ، پوست گردو ، پوست انار، برگ حنا ، برگ مو و سایر رنگدانه ها طبیعی بوده که در حال حاضر رنگ های شیمیایی جای آنها را گرفته است.

                                                                        در گذشته روستای برآباد سبزوار یکی از کانونهای مهم تولید ظروف سفالی بود که از نظر کیفیت در بازار با سفالهای لالجین همدان و مند گناباد رقابت می کرد که هم اکنون نشانی از آن کارگاه ها نیست . هر کارگاره سفالگری به وسیله چهار نفر اداره می شد که عبارت بود از یک نفر استاد کار، یک نفر پیشکار که وظیفه ورز دادن گل و جدا کردن ریگ از توده گل را بعهده داشت و دو نفر نیروی کارگری نیز جهت تهیه هیزم، آماده سازی کوره ، چیدن ظروف در کوره و جابجایی آن و سایر کارهای متفرقه در کارگاه حضور داشتند. یک چرخ سفالگری شامل زین، سرچرخ، تیر، پیش پا، چرخ و آهن چرخ می باشد، که یک کارگاه به طور متوسط روزانه یکصد و پنجاه عدد ظروف سفالی تولید می نمود. غرفه سفالگری موزه ي مردم شناسی چگونگی ساخت و تولید

  ظروف سفالی را به نمایش می گذارد.

        در گذشته تولیدات کارگاه های خراطی در شهر سبزوار از چنان تنوع و حجمی برخوردار بود که بخش اعظم آن به سایر مناطق از جمله مشهد و تهران صادر می شد. هم اکنون نیز کارگاه های خراطی سبزوار به فعالیت خود ادامه می دهند . از جمله چوبهایی که در هنر خراطی استفاده می شود می توان از ملچ، سپیدار، راش ، گردو، چنار و بید نام برد. ابزار کار خراطی پرما- رنده – مغار – تیشه – سمبه – چکش – گونیا و خط کش می باشد . گهواره – در و پنجره – نیمکت – گاوآهن – بردو – چهارشاخ – دسته تیشه – دسته داس – دسته بیل – دسته کلنگ – سرقلیان – نی قلیان – تیره های نرده – پایه میز و مبل- پارو و ... از جمله وسایل تولیدی نجاران و خراطان است . حرفه خراطی نیز مانند آهنگری جزء مشاغل و حرفه های خاص گروه غربتهای سبزوار

می باشد که در محله ای به همین نام زندگی و فعالیت می کنند. کارگاه خراطی موزه مردم شناسی سبزوار نیز به معرفی این حرفه می پردازد.

        شهرستان سبزوار به دلیل قرار گرفتن در یک منطقه خشک و نیمه خشک بیابانی(جنوب و جنوب غربی سبزوار) و سرد و معتدل کوهستان شمال غربی به قسمت شمال شرقی سبزوار) پستی و بلندی و دیگر عوارض طبیعی و میزان ریزشهای جوی و نوع اقلیم و خاک و ... دارای گونه های مختلف گیاهی است که بخشی از آنها دارای خواص طبی و دارویی بوده و استفاده از آنها به اشکال ذیل می باشد: الف) نسخه ای که عطاران برای بیمار می پیچند و آن شامل بیماریهای صعب العلاج می باشد که مداوای آن به دانش و تجربه ی و تبحر نیاز دارد. ب) روش خود درمانی که بیمار خود به درمان بیماریهای سهل العلاج می پردازد. در سطح شهرستان سبزوار عطاران مبادرت به درمان بعضی از امراض و بیماریها با استفاده از گیاهان دارویی می پردازند گیاهان دارویی شناسایی شده در سبزوار به بیش از 100 نوع می رسد که در غرفه موزه تعدادی از آنها به نمایش گذاشته شده است.

منبع: http://www.chto-khr.ir